Trener odpowiada za zwycięstwa, przede wszystkim jednak za niepowodzenia swoich sportowców.

Współpraca – współdziałanie polegające na skoordynowanym wykonaniu zadań cząstkowych przewidzianych podziałem pracy. Współdziałanie – kooperacja pozytywna, którego uczestnicy wzajemnie sobie pomagają (Pszczołowski 1978).

Współpraca to „ współdziałanie z sobą jednostek lub grup ludzi, wykonujących swoje cząstkowe zadania, aby osiągnąć jakiś wspólny cel. Współpraca opiera się na wzajemnym zaufaniu i lojalności oraz na podporządkowaniu się celowi, należycie uświadomionemu sobie poprzez wszystkie jednostki lub grupy” (Okoń 1998).

Współpraca występuje wtedy, kiedy każda ze stron pragnie w pełni zaspokoić dążenia i poszukiwać korzystnego wyniku. We współpracy trener i sportowiec zmierzają raczej do rozwiązania problemu szkoleniowego. „Prawie wszystkiego, co teraz wiemy, nauczyliśmy się od zawodników i innych trenerów i wspólnie z nimi”. Jedną z najważniejszych umiejętności trenera w szkoleniu jest zdolność odczytywania możliwości sportowca, uświadomienie sobie tego. Trenerzy, którzy posiadają umiejętność współpracy i współdziałania zachowują równowagę między koncentracją na zadaniu a dbałością o właściwe związki z sportowcami. Współpracując z sportowcami, dzielą się z nimi planami, względnie wspólnie opracowują te plany, informacjami i zasobami wiedzy, stwarzają atmosferę życzliwości i współdziałania.

Trener potrafi zaradzić różnym brakom w przygotowaniu sportowca, jednak nic nie poradzi, jeśli podczas zawodów popełni błąd w rozumowaniu. Sportowcom nie tylko należy mówić, jak jest, ale tłumaczyć, dlaczego jest właśnie tak, a nie inaczej; a potem powtarzać i powtarzać, dopóki ich się nie przekona, dopóki nie będą wiedzieć. Trener powinien wierzyć w swoich sportowców, a skoro trener w nich wierzy, oni także powinni wierzyć w siebie. Sukces powinien wynikać z założenia, że sportowcy są w stanie zrobić wszystko, czego od nich wymaga trener.

„Znaczy wpływ na przebieg procesu wychowawczego sportowca w drodze do mistrzostwa wywiera trener i jego współpraca z zawodnikiem w owym współdziałaniu…” (Ulatowski 1992).

Zawód trenerski jest stawiany w rzędzie najbardziej trudnych i złożonych profesji. Wymaga wysokiego poziomu wiedzy i umiejętności, dużej kultury osobistej, zdolności do podejmowania odważnych działań, oryginalności w rozwiązywaniu problemów procesu szkoleniowego, umiejętności kierowniczych i wielu innych wartości.

„Trener jest pedagogiem, który opierając się na humanistycznych treściach wychowania, kształcenia i etyki swego zawodu przygotowuje sportowca do życia w społeczeństwie oraz do osiągania sukcesów na miarę jego możliwości.”(Naglak 1999)

Czynności zawodowe trenera, które mają wpływ na współprace ze sportowcem, to części składowe przedsięwzięć związanych z realizacją procesu szkoleniowego; m.in.: opracowanie programu i planu działania, przygotowanie środków niezbędnych do przeprowadzenia procesu szkoleniowego itd.

Kierowanie treningiem jest zawsze procesem, którego istotną cechą jest rozwiązywanie sytuacji decyzyjnych powstających podczas dokonywania świadomych wyborów celów i realizowania zadań wychowawczych, szkoleniowych i organizatorskich (Naglak 1999).

„Kierowanie treningiem sportowca jest to działanie polegające zarówno na wywołaniu korzystnych zmian jego cech osobowych, jak i na przeciwstawianiu się powstawaniu zmian niepożądanych” (Naglak 1999, s. 50).

Trener powinien śledzić postępy w swojej konkurencji, brać udział w konferencjach i szkoleniach oraz korzystać z najnowszej literatury krajowej i zagranicznej. Tylko stale uzupełnianie swojej wiedzy, nabywanie nowych nawyków i umiejętności, będzie warunkowało sprawność i skuteczność jego pracy. (Kurzawski 1997)

Skuteczność pracy trenera zależy w dużym stopniu od tego, czy podejmuje właściwe decyzje i czy są one akceptowane przez sportowców.

„Trener to specjalista, który oprócz wiedzy posiada wiarę w wartości swej działalności pedagogicznej. Oddziaływując na sportowca, odwołuje się do sfery uczuciowej w celu pozyskania przychylności dla uprawianej dyscypliny sportu i pozytywnego stosunku do wysiłku, który jest niezbędny do uzyskania sukcesów społecznie aprobowanych” (Naglak  1999)

„Trener jest osobą, która na podstawie swej wiedzy fachowej odpowiada za udoskonalenie sportowej sprawności powierzonych mu zawodników, przygotowanie ich do zawodów i doradzanie im podczas trwania konkurencji”(Heinemann 1989, s. 118).

Sukces sportowy nie jest wyłącznie efektem sprawności mięśni. Rodzi się i rozwija tam, gdzie współpracują ze sobą, mądry i o nieprzeciętnej osobowości uzdolniony sportowiec i dobrze wykształcony trener.(Naglak 1999)

Trener, który jest kierownikiem procesu szkoleniowego, powinny cechować: inteligencja, wiedza, doświadczenie, odpowiedzialność oraz zdolności organizacyjne

Sportowcy otrzymują komunikat, czy oczekuje się od nich aktywnego uczestnictwa w formułowaniu wiedzy, czy mają funkcjonować tylko jako odbiorcy. Kształtuje to nie tylko ich myślenie, ale również ich zachowanie jako sportowców.

W trakcie procesu treningowego powstają różnorodne interakcje pomiędzy trenerem i zawodnikiem, a do osiągania wysokich wyników potrzebna jest wzajemna współpraca.

Współczesny trener powinien być wybitnym fachowcem umiejącym skutecznie prowadzić sportowca do przyszłych wielkich sukcesów przy jego czynnej współpracy.

Współpraca pomiędzy sportowcem i trenerem powinna mieć wpływ na rozwiązanie sytuacji decyzyjnych powstających podczas dokonywania świadomych wyborów celów i realizowania zadań wychowawczych i szkoleniowych.

We współczesnym sporcie ważne staje się, aby trenerem była osoba odpowiednio do tego przygotowana i posiadająca specjalistyczną wiedzę i doświadczenie oraz umiejąca współpracować ze świadomym i twórczym sportowcem.

Szkolenie jest to zaplanowany proces zmieniania postawy, wiedzy lub umiejętności poprzez uczenie się i osiągnięcie właściwych efektów w zakresie jednego lub kilku zadań, jego celem jest rozwijanie umiejętności zawodników i trenera, aby zaspokoić obecne i przyszłe potrzeby szkoleniowe. Szkolenie oznacza systematyczną zmianę zachowania dzięki wiedzy, która jest wynikiem kształcenia, rozwoju i doświadczenia. Szkolenie istnieje po to, aby zmusić ludzi do działania, pomóc im w lepszym wykonywaniu strzelania i nauczyć wykonywania nowych bardziej doskonałych czynności. Zadaniem trenera jest doradzanie i wspomaganie sportowców w radzeniu sobie z niezbędnymi zmianami i sytuacjami na strzelnicy. Weryfikacja możliwości sportowca dokonuje się wyłącznie podczas zawodów, w związku z tym w trakcie ich trwania można dokonywać obiektywnej oceny. Obserwacja zawodów pozwala przekształcić uzyskane informacje w wytyczne do wyznaczania zadań treningowych. Obserwacja zawodów pozwala weryfikować skuteczność działań sportowca. Trening jest racjonalny, gdy stosowane środki treningowe są zbliżone do rzeczywistych warunków na zawodach. Praca trenerska ujmowana jest jako zespół działań realizowanych w ścisłym kontakcie z sportowcem. Kontrola odnosi się do sprawdzenia, czy uzyskany wynik, wykonanie czynności są zgodne z planem. Ostateczny rezultat pracy trenera uzewnętrznia się poprzez osiągnięcia jego sportowców. Sposób osiągania wyniku może niejednokrotnie powodować większy skutek szkoleniowy niż osiągnięty rezultat. Ważnymi elementami w kontroli również jest analizy wykorzystująca ekonomiczność i skuteczność strzelania.

„W procesie treningu nie można popełniać błędów, jeżeli się je popełnia, to nie mogą być one następstwem opieszałości, niedołęstwa lub, co najgorsze braku wiedzy. Współczesny trening sportowy przebiega na granicy biologicznego bezpieczeństwa, w związku, z czym najmniejszy błąd w jednym z elementów programu może spowodować bardzo negatywne dla zdrowia skutki, za które płaci zawsze sportowiec”(Naglak 1987, s. 417).

„Wymagania wobec kwalifikacji zawodowych trenera są rozległe, gdyż dotyczą rozumienia i posługiwania się w pracy metodami stosowanymi w naukach przyrodniczych, humanistycznych i technicznych.”(Naglak 1987, s. 412)

Kierowanie procesem treningowym sportowca rozpoczyna się z chwilą wyraźnego ujawnienia się jego nieprzeciętnych uzdolnień do konkretnego rodzaju konkurencji strzeleckich. Pewność w tym względzie uzyskujemy wtedy, gdy sportowiec osiąga dojrzałość fizyczną, psychiczną i również społeczną. Do najistotniejszych funkcji kierowania w sporcie zalicza się formułowanie celów kariery sportowca i zadań w zakresie doskonalenia cech istotnie przyczyniających się do osiągania celów oraz warunków ich realizacji.

W trakcie procesu treningowego powstają różnorodne interakcje pomiędzy trenerem i sportowcem a do osiągania wysokich wyników potrzebna jest wzajemna współpraca.

Trener powinien przy współpracy ze sportowcem programuje i organizuje proces odnowy biologicznej i psychicznej, kierować teoretycznym przygotowaniem sportowca, dbać o rozwój kultury osobistej sportowca, nadzorować postęp w edukacji szkolnej sportowca, dbać o higieniczny tryb życia.

Współczesny trener powinien być wybitnym fachowcem umiejącym bezbłędnie wyszukiwać talenty i skutecznie prowadzić je do przyszłych wielkich sukcesów. Przy tym musi być wychowawcą kształtującym charaktery młodych ludzi i ich morale. Trener musi umiejętnie wyciągać wnioski z przeszłości i porównać z wiedzą prawdziwie nowoczesną, jednocześnie posiadać znajomość tego, co dzieje się w świecie oraz mieć wyobrażenie, jak będzie wyglądała jego dyscyplina za kilka lat, gdy dorośnie jego wychowanek.

We współczesnym sporcie ważne staje się, aby trenerem była osoba odpowiednio do tego przygotowana i posiadająca specjalistyczną wiedzę i doświadczenie oraz umiejąca współpracować ze świadomym i twórczym sportowcem.

Ponieważ ciekawość stanowi początek każdego prawdziwego uczenia się, trener musi wykorzystywać swoją ciekawość jako środek samomotywacyjny w poszukiwaniu wiedzy. Trener pobudza sportowca do działania, stając się partnerem sportowca, udziela mu pomocy, inspiruje, dostarcza ocen realizacji celów i zadań, nagradza, a w szczególnych przypadkach karze. Istotą procesu szkolenia sportowca jest, że sportowiec jest ceniony nie tylko za osiągane wyniki sportowe.

Trener współpracując z uzdolnionym sportowcem napotyka na sytuacje charakterystyczne tylko dla konkretnego sportowca, co powoduje konieczność posiadania umiejętności koncepcyjnych do działań w sytuacjach nietypowych, mało powtarzalnych. Trener powinien działać perspektywicznie i wiedzieć w koncepcji szkolenia nie, kim sportowiec jest w obecnym czasie, ale kim będzie w przyszłości. Sportowiec powinien przede wszystkim twórczo współuczestniczyć w realizacji procesu szkoleniowego. Sportowiec jest przedmiotem i równocześnie podmiotem celowego wpływu treningu. Podmiotowość sportowca to aktywne, świadome i twórcze uczestnictwo w procesie treningowym. Współpraca pomiędzy trenerem i sportowcem powinna mieć wpływ na rozwiązanie sytuacji decyzyjnych powstających podczas dokonywania świadomych wyborów celów i realizowania zadań wychowawczych i szkoleniowych.

Pomaganie w znaczeniu obiektywnym jest tym skuteczniejsze, im lepiej udzielający pomocy zna cele i plan działania osoby wspomaganej (Pszczołowski 1978).

Najważniejsze i najbardziej wartościowe jest nastawienie sportowców na samodoskonalenie się i poczucie niezależności, przy odpowiednim poziomie motywu powodzenia.

Za pomocą treningu i osiągania wyniku sportowego, poprzez oddziaływanie psychosomatyczne i wychowawcze na sportowca, można odnieść pożądany skutek oraz wzbogacić osobowość młodego człowieka. Sport to jednak nie tylko współzawodnictwo, to również sztuka współpracy i współdziałania dla osiągnięcia celów indywidualnych, grupowych i zespołowych oraz znakomite pole działalności edukacyjnej i wychowawczej dla przyszłości.

Trening w okresie dojrzewania należy planować jako fazę długofalowego procesu, wynikającego z rozwoju biologicznego i zasady stopniowego rozwijania poziomu sportowego. Osobnicze możliwości rozwoju sportowego zależą od zespołu uwarunkowań genetycznych oraz wpływu środowiska przejawiającego się w procesie treningu. Sport w tym okresie niezależnie od celów perspektywicznego kształtowania najwyższego poziomu sportowego, jest przede wszystkim procesem wychowawczym. Kształtuje to nie tylko ich myślenie, ale również ich zachowanie jako sportowców.

Cele komunikowania się między trenerem a sportowcem jest przekazywanie informacji i doświadczeń, budowanie modelu służącego do doskonalenia techniki sportowej, rozwój własnej osobowości, wpływanie na postępowanie drugiej osoby, kształtowanie przekonań i postaw innych ludzi, porównywanie idei i pomysłów, organizowanie i uzgadnianie współpracy. Nieumiejętne komunikowanie się trenera ze sportowcem może zniechęcać jego do dalszej współpracy, niekomunikatywne przekazywanie materiału może podważać autorytet trenera, skuteczne i sprawne komunikowanie się w kształceniu warunkuje sukces treningowy.

Nieuwzględnianie możliwości sportowców, trener mówiący zbyt szybko lub niewyraźnie, trener który nie potrafi modulować głosu lub mówi za wolno, używanie niezrozumiałych słów czy wyrażeń, brak poczucia humoru u trenera, mający niepokojącą skłonność do odgadywania o co chodzi sportowcom, czego chcą, na czym im zależy, trener przypisuje najczęściej sportowcowi ten motyw, którego sam najbardziej się obawia.

W trakcie rozmowy z sportowcem należy uśmiechać się zachęcająco, traktować sportowca po partnersku, nie przyjmować postawy lekceważącej, wczuwanie się w sytuacje sportowca, przemyśleć własne sugestie, skoncentrować się na najważniejszej sprawie. Komunikacja bezpośrednia pomaga uzyskać liczne informacje o tych emocjonalnych aspektach trenerskiego współoddziaływania. Niezwykle istotne jest, by potrafić i mieć możliwość wyrażania własnych emocji zarówno ze strony trenera, jak i sportowca. Trener powinien posiadać umiejętność wypowiadania się na temat własnych przekonań bądź wątpliwości w kontakcie z sportowcem, ujawniając mu na przykład, sposób wzajemnego odnoszenia się do siebie. Jednocześnie powinien umożliwić sportowcowi wyrażanie jego odczuć, sądów, nawet tych negatywnych. Dzięki takiemu postępowaniu można uchylić się od wielu nieporozumień. Należ pamiętać, że jednym z najważniejszych elementów współpracy jest umiejętność słuchania. Trenerzy szczególnie komunikatywni osiągają zdecydowanie lepsze wyniki, które przynoszą korzyść im i ich sportowcom. Uzyskują informacje zwrotne od sportowców, z którymi pracują i często mogą się przekonać, że to, co myślą o swych kwalifikacjach i zdolnościach, różni się od tego, co myślą o tym inni. Większość trenerów ma zwyczaj wysoko oceniać swoją wiarygodność – często o wiele za wysoko. Sztuka zadawania pytań przez trenera jest nieodzowna po prostu po to, by wiedzieć, co dzieje się w grupie sportowców oraz ich otoczeniu. Trenerzy powinni też sprawić, by ich sportowcy mogli bez obaw zadawać pytania. Najbardziej skutecznym sposobem zadawania pytań jest robienie tego w atmosferze współpracy. W istocie sprowadza się do słów: „powiedz mi, co wiesz, żebyśmy mogli wspólnie działać”. Najbardziej pomijaną przyczyną współpracy i słabego słuchania jest kiepskie zarządzanie czasem. Trenerzy nie poświęcają go na to, by zrozumieć wiadomość od sportowca. Prawidłowo funkcjonująca współpraca pomiędzy trenerem a sportowcem polega na konstruktywnej wymianie informacji, dotyczącej zarówno działalności sportowej i życia osobistego.

Korzystne dla współpracy trenera z sportowcem są: wspólność celów i zadań, wzajemna atrakcyjność, zgodność postaw i norm etycznych, rozmaitość i różnorodność osobowości. To jest niezmiernie ważne, ponieważ wielu trenerów dąży do wtłoczenia sportowca w pewien wzór, podczas gdy naprawdę skuteczne jest rozwijanie osobowości poprzez pielęgnowanie jego odrębności, silnych stron, zalet, cech i właściwości (Czajkowski 1994).

Stres jest przypisany współczesnemu sportowi, coraz mniej trenerów wykonuje więcej pracy w atmosferze silnego współzawodnictwa. Do najbardziej kłopotliwych dla trenera skutków stresu należy jego zgubny wpływ na zdolność porozumiewania się. Właśnie wtedy, kiedy trener potrzebuje działać z najwyższą skutecznością, stres może na wiele różnych sposobów skomplikować i zakłócić komunikowanie się, jeszcze bardziej utrudniając skuteczne wypełnianie zadań. Pod silną presją styl komunikowania się może ulec, całkowicie dezorientując sportowców. Na to może mogą wpływ różnice w poglądach na temat sposobów osiągania wspólnych celów i realizowania zadań, egoizm jednej ze stron, różnice na temat wkładu pracy i zasług w osiągniętym sukcesie sportowym.

Trenerzy biegli w sztuce przekonywania maja silne i trafne wyczucie stanu emocjonalnego sportowców, dzięki czemu odpowiednio dobierają ton głosu i rodzaj argumentacji.

Aby uczyć sportowców postawy odpowiedzialności, trener sam musi przestać narzekać i marudzić, rozmawiać z sportowcami o trudnych sprawach w sposób odpowiedzialny. Nie powinien tolerować zatruwania kolegów oraz narzekania i krytykowania bez pomysłów rozwiązań. Paradoks polega na tym, że od zawodników w największym stopniu zależy poziom motywacji i entuzjazmu.

Wiara w to, co trener chce powiedzieć jest kluczowym warunkiem efektywnego komunikowania się z sportowcem. Jeśli trener szczerze wierzy w to, co mówi, to przekaz niewerbalny płynie zgodnie z werbalnym.

Jeśli trener szanuje sportowca tak samo jak siebie, to znaczy, że przyznaje mu takie same prawa jak sobie. Każdy sportowiec ma prawo do kulturalnego i sprawiedliwego traktowania, obrony własnego zdania, popełniania błędów, wyrażania opinii, wyrażania uczuć, korzystania ze swoich praw. Czynniki decydujące o skutecznej współpracy to: zaufanie do trenera, szczerość, życzliwość, wyrozumiałość, inteligencja oraz umiejętność nauczania. Nieprawidłowe relacje pomiędzy trenerem a sportowcem mogą negatywnie rzutować nie tylko na jego zaangażowanie, ale także na atmosferę w grupie i jakość pracy na treningu, mogą być też przyczyną rezygnacji wielu utalentowanych sportowców z wyczynowego uprawiania sportu.

Współczesny trener strzelectwa sportowego to osoba kreatywna, konsekwentna w postępowaniu, posiadająca charyzmę, a przede wszystkim posiadająca duży zasób wiedzy, umiejąca motywować sportowca do działania, musi być opanowany i umiejący zachować się w każdej sytuacji. Najważniejszym czynnikiem wpływającym na współpracę pomiędzy trenerem a sportowcem jest chęć podjęcia współpracy, zaufanie oraz ich osobowość. Współpraca zależy od indywidualności trenera i indywidualności sportowca, od konkurencji, od warunków treningowych i sytuacji w grupie.

Sukces trener osiągnie tylko wtedy, gdy będzie próbował i nigdy nie zrezygnuje.

Piśmiennictwo:

Czajkowski Z. Poradnik trenera. Rozważania o sporcie, osobowości,  umiejętnościach zawodowych i pracy trenera. RCMSKTIS Warszawa, 1994.

Czajkowski Z. Nauczanie techniki sportowej. Warszawa 2004.

Heinemann K. Wprowadzenie do socjologii sportu. COMSNP Warszawa 1989.

Kosendiak J., Migasiewicz J., Indywidualizacja procesu treningu – zadania trenera. Sport Wyczynowy nr 7-8 s. 28-32, 1999.

Kurzawski K., Sobiech K. A. (red) Wybrane elementy specyficznego wysiłku w strzelectwie sportowym. Studia i  Monografie  AWF, Wrocław, 35,  1993.

Kurzawski K., Ocena przygotowania trenerów do kierowania procesem treningu. Kwartalnik Trening Warszawa nr 2. s. 136-145, 1994.

Kurzawski K., Miszkiewicz A., Praca trenera. Kwartalnik Trening nr 3 s. 69-86, 1997.

Kurzawski K., Kijowski A. Wybrane elementy kontroli w strzelectwie sportowym. /w:/ Bartoszewicz R., Koszczyc T., Nowak A., (red.) Kontrola i ocena w wychowaniu fizycznym. Wrocław s. 359-367, 2003.

Kurzawski K., Kijowski A. Wybrane obszary zastosowania systemu informacyjno-kontrolnego w strzelectwie sportowym. [w:]  Niedzielska E., Perechuda K. (red.)  Koncepcje i narzędzia zarządzania informacją i wiedzą. A.E Wrocław s. 172-179, 2004.

Naglak Z. Społeczne i metodyczne aspekty sportu kwalifikowanego. AWF Wrocław 1987.

Naglak Z. Metodyka trenowania sportowca. AWF Wrocław 1999.

Okoń W. Nowy słownik pedagogiczny. Żak Warszawa 1998.

Pszczołowski T. Mała encyklopedia prakseologii i teorii organizacji. Ossolineum, Wrocław 1978.

Rutkowski W. Rola zawodowa i styl życia trenera. Sport Wyczynowy nr 11 s. 67-71 2001.

Sozański H., (red), Sport dzieci i młodzieży, vademecum trenera. Warszawa 1994

Ulatowski T. Teoria sportu. UKFiS Warszawa 1992.

Żukowski R. Zawód i praca trenera. AWF Warszawa 1989.

 Artykuł opublikowany w: Strzelectwo sportowe (Nowoczesne rozwązania szkoleniowe), zeszyt nr 3, Wrocław, 2006.