Tajemnica sukcesu to wytrwałość w postanowieniach”.
Beniamin Disraeli

Rozwój cywilizacyjny i materialny społeczeństw w ostatnich dziesięcioleciach nie ominął sportu jako szeroko rozumianej dziedziny aktywności człowieka. Szczególny udział w sukcesie komercyjnym, jaki aktualnie dokonuje się w sporcie mają media kreujące osobowości. Niepoślednią rolę w tym swoistym wyścigu do sławy odgrywa trener. Dlatego też ważne staje się, aby coraz częściej pełniący kierowniczą rolę trener był odpowiednio przygotowanym pedagogicznie specjalistą, wykształconym i potrafiącym przekazać swą merytoryczną wiedzę fachową sportowcom.

Bez względu na cele i zadania realizowane przy pomocy działalności sportowej najważniejszym kryterium oceny wartości sportu był, jest i będzie wynik sportowy. Rosnący poziom osiągnięć sportowych sprawia, że dotrzymanie kroku czołówce światowej staje się niezwykle trudne. Zmusza to do szukania nowych rozwiązań „wprowadzenia nowych, korzystnych pod względem jakościowym zmian w strukturze szkolenia (bazy, sprzętu, żywienia, odpowiedniego wspomagania przez naukę i medycynę sportu) oraz odpowiedniej kadry trenerskiej” (Kurzawski 1990).

Rezultat sportowy jest uzależniony od wielu czynników wzajemnie warunkujących się oraz jest dziełem wielu osób zaangażowanych w proces szkoleniowy gdzie niewątpliwie centralnymi postaciami są trenerzy i sportowcy.

Szkoleniowcy w swojej pracy zawodowej muszą wykorzystywać osiągnięcia światowej techniki i nauki. Aby liczyć na znaczne sukcesy trenerzy „powinni korzystać z ogólnej wiedzy o sporcie i teorii treningu sportowego, ale także z dorobku innych dziedzin i gałęzi sportu, a ogólne zasady treningu powinni twórczo i racjonalnie dostosować do wymogów wybranej dyscypliny” (Czajkowski, 1994). Czasy gdzie występowała jednoosobowa współpraca trenera ze sportowcem minęły bezpowrotnie. Obecnie w proces szkolenia zaangażowana jest grupa naukowców (lekarze, dietetycy, psychologowie, fizjologowie, biochemicy, biomechanicy, informatycy itp.), zajmujących się analizą wyników procesu treningowego i wprowadzających optymalne zmiany w nim.

Trener musi posiadać „wysokie i wszechstronne przygotowanie ogólne, przygotowanie specjalne, to znaczy umiejętności technologiczno-warsztatowe, przygotowanie pedagogiczne, postawę moralną, umiejętności organizacyjno-menedżerskie, przygotowanie infrastruktury i wspomagania technicznego, typ osobowości pozwalający na właściwą ocenę sytuacji i odpowiedniego „znalezienia się w niej” oraz styl bycia mogący stanowić wzorzec do naśladowania” (Żukowski, 1994).

„Trener jest osobą, która na podstawie swej wiedzy fachowej odpowiada za udoskonalenie sportowej sprawności powierzonych mu zawodników, przygotowanie ich do zawodów i doradzanie im podczas trwania konkurencji” (Heinemann, 1989).

Trener „nauczyciel sportu - specjalista od kierowania rozwojem młodych ludzi za pomocą różnorakich środków. Zawód ten wymaga gruntownej wiedzy i umiejętności – z jednej strony medycznej, -z drugiej strony psycho-socjo-pedagogicznej, a jednocześnie podstawowej znajomości sportu, wybranej dyscypliny w szczególności, z całym bogactwem teorii i praktyki treningu sportowego, modyfikowanej dynamicznym rozwojem sportu” (Żukowski 1989).

„Trener jest pedagogiem, który opierając się na humanistycznych treściach wychowania, kształcenia i etyki swego zawodu przygotowuje sportowca do życia w społeczeństwie oraz do osiągania sukcesów na miarę jego możliwości” (Naglak 1991).

Sportowcy jako centralne ogniwo w procesie treningowym przyjmują na siebie wszelkie oddziaływania trenera oraz innych osób uczestniczących w tym procesie. Na ogół są to młodzi ludzie, których czynności skierowane są na „zdobywanie wiedzy, nawyków i umiejętności celem rozwinięcia zdolności sportowych” (Naglak, 1991).

Sportowiec „jest przedmiotem i równocześnie podmiotem treningu tzn. przedmiotem celowego wpływu treningu, co znajduje odbicie w jego pracy treningowej, a podmiotowość jego wyraża się z kolei aktywnym, świadomym i twórczym uczestnictwem w treningu” (Łasiński 1991). „Do obowiązków sportowca należą przede wszystkim współuczestnictwo w realizacji procesu szkolenia sportowego” (Naglak 1991).

Kalendarz zawodów sportowych wymagają koncentracji sportowców na utrzymaniu odpowiedniej kondycji fizycznej i fizycznej. Systematyczna praca nad sobą, dyscyplina, skupianie się na rzeczach najważniejszych umożliwiają osiąganie celów. Niezwykle ważnym współcześnie elementem zarządzania sobą jest panowanie nad sferą emocjonalną. Wielu sportowców może być znakomitym przykładem praktycznej realizacji sztuki panowania nad sobą. Obserwacja zachowań sportowców pozwala na sformułowania wniosków z możliwościami i ograniczeniami w tworzeniu skutecznie ich działających na zawodach sportowych.

Jednakże nie same rezultaty są ważne, ale przede wszystkim wnioski, które wypływają z nich do realizacji. Przegrana w sporcie może prowadzić do rezygnacji, a także do hartowania ducha i koncentracji, zwiększonego wysiłku. Natomiast, jeśli odnoszone sukcesy rozleniwiają i usypiają czujność, wówczas prowadzą do porażki

Przywództwo trenera jest umiejętnością uzyskania dobrowolnego, zaangażowanego uczestnictwa sportowców w określonym przedsięwzięciu. Łączy się z motywacją, zachowaniem, komunikacją oraz możliwością wpływania na postępowanie sportowców.

Skuteczność trenerów bierze się z ich niezwykłego daru oddziaływania na sportowców. Trener ma wydobyć ze sportowców ich najlepsze cechy i ten sposób sprawić uzyskania najlepszego rezultatu sportowego. Ocena sukcesu sportowego uległa zmianie. Nie wszystkie, bowiem uzyskane wyniki sportowe oceniane z perspektywy sportowca jako sukcesy, są oceniane jako sukcesy z perspektywy np. sponsora.

W trakcie długotrwałego procesu szkoleniowego zachodzą różne interakcje pomiędzy trenerami i zawodnikami. Jedynie opanowanie czynności zawodowych trenera umożliwia funkcjonowanie sprzężeń zwrotnych pozwalających na integrowanie poszczególnych czynności w całe kompleksy decydujące o efektach złożonej działalności.

Trener w swojej pracy powinien być przykładem dla sportowców, wzorem do naśladowania, kształtującym zdolności zawodników bez ingerencji w ich zdrowie. Powinien swój warsztat technologiczny uzupełniać o nowinki techniczne oraz wprowadzać zmiany wynikające z badań naukowych, mogące usprawnić proces szkoleniowy.

Badani trenerzy strzelectwa sportowego zaliczają do najważniejszych dziedzin nauki wykorzystywanych w procesie szkolenia, takie jak: psychologię (93,3%), teorię i praktykę strzelectwa (83,3%), fizjologię (73,3%). Natomiast badani strzelcy uważają, że ich trener powinien korzystać z psychologii (96,0%), z teorii i praktyki dyscypliny (74,0%), fizjologii (64,0%), dietetyki (46,0%) (Filipkowski 2001).

Osiągnięcie wyników sportowych na najwyższym światowym poziomie staje się niemożliwe bez wykorzystania w procesie szkolenia osiągnięć światowej techniki: komputer używa tylko 43,3% badanych trenerów, trenażer też 43,3% badanych trenerów, natomiast kamerę aż 13,4% badanych trenerów a z Internetu 16,7% badanych trenerów (Filipkowski 2001).

Rola trenera w zależności od uzyskiwanych wyników sportowych przez jego podopiecznych jest zmienna. Trener powinien być przede wszystkim nauczycielem i wychowawcą, gdy jego zawodnicy reprezentują poziom sportowy w granicach trzeciej-drugiej klasy sportowej. Na poziomie pierwszej klasy sportowej jego zawodników, trener powinien być w głównej mierze doradcą i wychowawcą. Klasa sportowa mistrzowska i mistrzowska międzynarodowa wymaga od trenera roli doradcy, przyjaciela i menedżera (Filipkowski 2001). Do najważniejszych czynności zawodowych trenera badani reprezentujący strzelectwo sportowe zaliczyli:

• kierowanie przygotowaniem technicznym zawodnika jako bardzo ważne uważa 83,3% badanych trenerów, 84,0% badanych zawodniczek i 64,0% badanych zawodników.
• kierowanie przygotowaniem psychologicznym zawodnika jako bardzo ważne uważa 80,0% badanych trenerów, 76,0% badanych zawodniczek i 76,0% badanych zawodników.
• kierowanie przygotowaniem taktycznym zawodnika – jako bardzo ważne uważa 63,3% badanych trenerów, 40,0% badanych zawodniczek i 44,0% badanych zawodników
• planowanie procesu treningowego jako bardzo ważne uważa 40,0% badanych trenerów, 32,0% badanych zawodniczek i 48,0% badanych zawodników (Filipkowski 2001).

Współpraca trenera za sportowcami zależy od poziomu wyszkolenia sportowego. Poziom mistrzowskiego wyszkolenia zawodników wymaga od trenera bycia demokratą i przywódca i jest różny w zależności od klasy sportowej (Filipkowski 2001). Satysfakcję ze współpracy z trenerem daje 64,0% badanym zawodniczkom i 72,0% badanym zawodnikom (Filipkowski 2001).

Postęp w strzelectwie wyraźnie jest związany z osobami wykształconymi i sprawnymi w działaniu. Na efektywność treningu i współzawodnictwa w coraz większym stopniu wpływa zespół trenerów i osoby z nim współpracujące. Sposób pracy trenerów musi ulec przeobrażeniu – nie można, bowiem realizować nowych celów, w nowych warunkach, przy pomocy dawnych rozwiązań, bazując na wiedzy sprzed lat. Postęp w strzelectwie może zapewnić tylko współpraca równych sobie. Trenerzy i osoby współpracujące muszą mieć pragnienie bycia najlepszym, a oznacza to konieczność ustawicznego weryfikowania wiedzy praktycznej i teoretycznej. Trening ma do odegrania ważną rolę w zaspokajaniu potrzeb związanych z przyswajaniem wiedzy i umiejętności oraz rozwojem poziomu sportowego w coraz bardziej złożonym i zdominowanym przez technologię systemie współzawodnictwa sportowego.

Trening polega na tym, aby korzystając ze swojej wiedzy, trener pomagał sportowcom we wprowadzaniu koniecznych zmian. Trener wnosi do sytuacji treningowej sportowca wyuczoną, a mimo to naturalną ciekawość. Ponadto trener zazwyczaj dzieli się z sportowcem założeniami, wyobrażeniami, nakłania sportowca do uporządkowania własnego myślenia, wyobraźni, planowania i oczekiwań. Trener zachęca sportowca do możliwie najlepszego działania i uczenia się oraz rozwija umiejętności u niego w radzeniu sobie z trudnymi sytuacjami. Trener staje się partnerem sportowca w dążeniu do podniesienia poziomu sportowego i większej skuteczności na zawodach. Aktywność trenera wykorzystywana jest do uzyskiwania poprawy w pewnym obszarze działania i jego praca opiera się w dużym stopniu na umiejętnościach interpersonalnych. Skutecznie działający trener musi mieć doskonale opanowaną znajomość procesu uczenia się, stylów i stosowanych technik, a także niezbędne umiejętności i właściwą postawę.

W swej pracy zawodowej trenerzy niejednokrotnie obciążani są obowiązkami menedżerskimi. Trenerzy muszą wykorzystywać liczne umiejętności: prowadzenia kontroli treningowej, radzenia sobie w sytuacjach trudnych, rozwiązywania problemów i umiejętnością współpracy z innymi ludźmi.

Piśmiennictwo

Czajkowski. Z. – Poradnik Trenera. RCMSKFiS Warszawa 1994

Filipkowski S. – Czynności zawodowe trenera. Praca magisterska. AWF Wrocław 2001

Heinemann K. – Wprowadzenie do socjologii sportu. COMSNP. Warszawa 1989

Haber Z., Kijowski. A. – Planowanie i rejestracja obciążeń w strzelectwie sportowym Materiały szkoleniowe PZSS Warszawa 1993

Kurzawski K., Sobiech K. – Wybrane elementy specyficznego wysiłku w strzelectwie sportowym. AWF Wrocław 1993

Kurzawski K., Miszkiewicz A. – Praca trenera. Trening. nr 3, s.69-86 1997

Kurzawski K., Kijowski A. – Wybrane elementy kontroli w strzelectwie sportowym W: Kontrola i ocena w wychowaniu fizycznym: dydaktyka wychowania fizycznego. W.T.N. Wrocław, s.359-367; 2003

Naglak Z. – Społeczne i metodyczne aspekty sportu klasyfikowanego. „Studia i Monografie” nr 16 AWF Wrocław 1987

Naglak Z. – Metodyka trenowania sportowca. AWF Wrocław 1991

Poczwardowski A. – Relacje pomiędzy trenerem a zawodnikiem. Jak je doskonalić? Sport Wyczynowy nr 3-4 2000

Sterkowicz S., Januszewski J. – Czynności zawodowe trenerów, a program ich kształcenia. AWF Kraków nr 58 1988

Talaga J. – Niektóre błędy w pracy zawodowej trenera. Trener. nr 5 1997

Żukowski R. – Zawód i praca trenera. AWF Warszawa 1989

Żukowski R. – Trener wobec zagrożeń współczesnego sportu. Kultura Fizyczna, 1,2.
s. 1-3 1993

Żukowski R. – Trener jako centralne ogniwo kierowania treningiem. Trening. nr 1 1994

 „Kierowanie ludźmi może być satysfakcjonującym doświadczeniem, jeśli zrozumiesz, że nie jest to proste
i przewidywalne zajęcie”.

                       Morey Stettner