Na podstawie doświadczeń ze swojej długoletniej i nadal trwającej kariery sportowej uważam, że trening strzelecki powinien być jeszcze bardziej zindywidualizowany i dostosowywany do potrzeb poszczególnych zawodników. Sądzę również, że wynik zależy przede wszystkim od jakości i systematyczności pracy.

Niniejsze opracowanie jest formą dalszego poszukiwania metod treningowych poprzez system kontroli, który może pomóc w osiągnięciu tzw. „prime performance”- zdolności utrzymania najwyższej dyspozycji przez dłuższy czas (Taylor 2000). „Prime performance” cechuje zawodników najwyższej klasy i może gwarantować prymat w świecie.

Praca ta zawiera wybrane elementy kontroli bardzo istotne z praktycznego punktu widzenia. Celem było znalezienie odpowiedzi na pytania:

1. Jak należy trenować, żeby strzelać najlepiej w świecie?
2. Jak sterować treningiem, aby był on przemyślanym procesem prowadzącym do zwycięstwa?

W pracy przedstawiono wybrane obszary kontroli treningu strzeleckiego oraz wykorzystywane do jej realizacji metody i narzędzia.

Dobry system kontroli połączony z prawidłowymi planami i realizacją treningu może pomóc nam w wykryciu pewnych prawidłowości i nieprawidłowości w naszym procesie szkoleniowym oraz znaleźć najlepsze rozwiązania.

Na wynik sportowy w strzelaniach z karabinu składa się wiele elementów występujących w tym samym czasie, bądź możliwych do wystąpienia, w zawodach:

1. Stan zdrowia,
2. Możliwości fizyczne i fizjologiczne:
   a) ogólna wytrzymałość,
   b) odporność na zmęczenie,
   c) odporność na ekstremalne temperatury,
   d) odporność na wpływ zmian ciśnienia atmosferycznego,
   e) wytrzymałość specjalna mięśni,
   f) optymalna siła mięśni zapewniająca utrzymanie postawy w równowadze;
3. Technika:
   a) dopasowanie parametrów broni do zawodnika uwzględniające proporcje jego ciała,
   b) dopasowanie ubioru strzeleckiego,
   c) przyjęcie postawy w taki sposób, aby była za każdym razem powtarzalna:
   - prawidłowe ustawienie się do tarczy,
   - „wewnętrzne czucie postawy”,
   - utrzymanie mięśni w optymalnym napięciu w momencie strzału,
   - dopasowanie broni w przypadku wystąpienia, na przykład różnic w wysokości tarcz;
   d) trzymanie broni:
   - jednakowe miejsce położenia prawej dłoni (dla praworęcznych) i trzymanie jej z jednakową siłą w momentach strzałów,
   - jednakowe miejsce podparcia karabinu lewą ręką;
   e) celowanie:
   - z każdym złożeniem broń ustawiona pod tym samym kątem,
   - policzek na kolbie za każdym razem w tym samym miejscu,
   - obraz w przyrządach celowniczych zawsze taki sam;
   f) oddychanie torem brzusznym,
   g) płynne ściąganie języka spustowego;
4. Taktyka:
   a) sposób rozgrzewki przed strzelaniem,
   b) rytm strzelania,
   c) szybkość reagowania w przypadku zakłóceń i podejmowanie właściwych kroków w celu pozbycia się ich lub poradzenia sobie z nimi (hałas, błysk flesza, nadjeżdżająca kamera, reakcja publiczności, zmiany warunków atmosferycznych na strzelnicy 50 m),
   e) zagospodarowanie czasu przed, w trakcie i po zawodach,
   f) umiejętność strzelania finałów;
5. Psychika:
   a) stan optymalnego pobudzenia,
   b) redukcja destrukcyjnego stresu,
   c) słuchanie własnej intuicji,
   d) odpowiednia motywacja,
   e) znajomość i umiejętność korzystania z technik relaksacyjnych i wizualizacyjnych,
   f) poczucie wewnętrznej siły, własnej wartości i nieograniczonych możliwości doskonalenia się w strzelaniu,
   g) zachowanie spokoju w przypadku awarii stanowiska lub uwag sędziego;
6. Dobór sprzętu i ubrania:
   a) jakość broni,
   b) jakość i dopasowanie ubrania do wymiarów ciała zawodnika,
   c) jakość amunicji;
7. Odżywianie się i odpoczynek:
   a) czas spożywania posiłków przed startem,
   b) prawidłowe proporcje pracy do odpoczynku,
   c) charakter wypoczynku;
8. Wiedza z zakresu regulaminu rozgrywania konkurencji podstawowych i finałów oraz przepisów dotyczących wyposażenia strzeleckiego,
9. Umiejętność unikania zmęczenia w czasie podróży.
10. Ilość, jakość i charakter pracy włożonej w przygotowania do zawodów oraz okres, w którym została wykonana.

Każdy z tych elementów możemy kontrolować. Należy zacząć od subiektywnej oceny samego zawodnika: jak wyglądało jego przygotowanie do zawodów, co było jego mocną stroną w czasie startu, z czego jest zadowolony, co jego zdaniem sprawiało największy problem i co mogło być tego przyczyną?

I. Kontrola sprzętu

Podstawą do uczenia się poprawnej techniki strzelania jest posiadanie odpowiedniego sprzętu (broni, amunicji, oprzyrządowania broni), ubioru strzeleckiego. Dzięki właściwemu ich doborowi zawodnik może przy pomocy wypracowanej techniki oddać dobry strzał. Pozwoli to skrócić mu drogę do szczytu jego kariery. Sprzęt ma również ogromny wpływ nie tylko na możliwości techniczne, ale również na jego psychikę.

Załóżmy, że zawodnik wypracował technikę strzelecką, ale nie wie, że strzela ze słabej amunicji. Kiedy wykonuje wszystkie czynności składające się na strzał bardzo dobrze i w tarczy nie widzi dziesiątki, może zacząć się zastanawiać, co zrobił źle. Takie podejście może mieć negatywny wpływ na rytm strzelania i zaburzyć koncentrację.

Równie niekorzystny wpływ może mieć złe dopasowanie ubioru. Przejawia się ono, na przykład dużym uciskiem w miejscu, gdzie przebiega nerw. W krótkim czasie dochodzi do szybkiego drętwienia ciała w tym miejscu i odczucia pulsowania. Przenosi się ono na lufę, która następnie porusza się w jego rytmie. Prawidłowe oddanie strzału jest wtedy bardzo trudne, a jeżeli to pulsowanie jest duże, prawie niemożliwe.

Dopasowanie ubioru strzeleckiego możemy sprawdzić przy pomocy platformy stabilograficznej. Poniżej przedstawiono wyniki pomiarów stabilności postawy strzeleckiej wykonanych przy użyciu tego urządzenia. Przedmiotem kontroli były buty strzeleckie i ich wpływ na równowagę ciała w pozycji stojącej. Wprowadzając zmiany w ubiorze strzeleckim należy pamiętać, że być może, trzeba będzie dokonać korekt w budowie postawy (tab. 1, rys. 1).

Tab. 1. Wyniki pomiarów stabilności postawy stojącej (zestawienie tylko poprawnych pomiarów)

Wartości średnie:

Rys. 1. Wykres kształtowania się wartości średnich amplitud ruchów postawy

Czasem trudno zauważyć, że ubiór posiada wady. Mam na myśli własne spodnie, które były szyte na moją miarę. Po przyjęciu postawy stojącej i jednoczesnym wygięciu się do tyłu sztywny materiał nogawek wywierał lekki nacisk na łydki. Skutkowało to delikatnym przesunięciem się postawy do przodu. Siłą mięśni zmuszałam ciało i karabin do powrotu na poprzednie miejsce. Postawę można było porównać do wahadła. Wpływ tego zjawiska na technikę strzelania był taki, że zamiast pionowego wejścia w tarczę z dołu, było wejście skosem w prawo do góry, a dopiero potem z prawej strony w lewo w tarczę. Kolejnym negatywnym następstwem był wydłużony czas celowania powodujący zwiększenie napięcia karku, długości bezdechu i pogorszenie widzenia przyrządów celowniczych.

Kontrola wyposażenia strzelca musi się odbywać na bieżąco. Zawodnik powinien być przekonany, że wszystko, czego używa do strzelania jest bardzo dobre, co pozwoli mu skoncentrować się jedynie na dobrej pracy na stanowisku.

Kontrola sprzętu przed wyjazdem na zawody pozwoli uniknąć niespodzianki w postaci konieczności dokonywania przeróbek na miejscu. W najgorszym przypadku może to być nawet niedopuszczenie do zawodów (przepisy ISSF). 

II. Kontrola obciążeń treningowych – sposób analizy

Na podstawie szeroko opracowanego planu treningowego i jego realizacji możemy dokonać kontroli wpływu wielkości obciążeń treningowych na wyniki uzyskiwane w zawodach.

W całorocznym planie szkoleniowym zawarte są cele szkoleniowe, indywidualny plan zadań sportowych, kalendarz imprez, plan organizacji szkolenia, plan pracy treningowej, graficzny plan pracy treningowej, periodyzacja makrocyklu oraz graficzny program przygotowań.

W strzelectwie sportowym, w każdym corocznym cyklu szkoleniowym występują dwie główne imprezy:

1. w konkurencjach pneumatycznych – mistrzostwa Europy (zwykle wiosną – luty-marzec);
2. w konkurencjach kulowych – mistrzostwa Europy lub kulowych i pneumatycznych –  mistrzostwa świata , igrzyska olimpijskie (latem.).

Większość strzelców specjalizuje się w obydwu rodzajach strzelań. Wiąże się to z tym, że muszą oni osiągnąć swoją najwyższą dyspozycję co najmniej dwa razy w roku.

Na podstawie szczegółowych danych dotyczących realizacji całego procesu szkolenia z kilku lat, możemy dokonać kontroli związku obciążeń treningowych z uzyskiwanymi wynikami. Do jego oceny można wykorzystać zapis wyników pochodzących z ostatnich lat. Narzędziem ułatwiającym taką analizę może być program do rejestracji i analizy obciążeń treningowych Strzelec, który może stanowić bazę danych.

Najłatwiejszymi do monitorowania są konkurencje pneumatyczne, ponieważ strzelanie odbywa się w warunkach niezmiennych i uzyskany wynik nie musi być uzależniony od stanowiska, na którym strzela zawodnik. W związku z tym przedstawiono przykładowe zestawienie wartości średnich wyników w karabinku pneumatycznym 40 strzałów z lat 1999-2004 oraz całkowite objętości treningu w tej samej konkurencji, treningu fizycznego oraz treningu technicznego w tych samych latach (rys. 2, rys. 3).

Rys. 2. Wartości średnie wyników w konkurencji karabin pneumatyczny 40 strzałów w poszczególnych latach

Rys. 3. Kształtowanie się obciążeń treningowych w poszczególnych latach

 Na podstawie danych możemy porównać zmiany w obciążeniach treningowych ze zmianami średnich wyników w ciągu, na przykład kilku lat.

Do analizy związku obciążeń treningowych z wynikami w ciągu roku możemy wykorzystać arkusze „dynamiki obciążeń treningowych” (liczba złożeń lub czas treningu) oraz „wyników sportowych uzyskanych w makrocyklu” (tab. 2 i tab.3).

Kontrolując wpływ obciążeń treningowych na uzyskiwane wyniki należy brać pod uwagę wprowadzone zmiany, między innymi w ubiorze strzeleckim, broni, amunicji i technice strzelania.

III. Kontrola techniki strzelania

Kto był na zawodach rangi mistrzowskiej międzynarodowej na pewno zauważył, że każdy zawodnik celuje do swojej tarczy, ale ułożenie jego ciała i ustawienie stóp różnią się od siebie. Każdy z nich ma inną posturę. Stąd biorą się różnice w przyjmowanych postawach strzeleckich. Na przykład w pozycji stojącej jeden zawodnik ma szeroko rozstawione stopy, inny wąsko. Inaczej też wygląda ułożenie tułowia. Jedni są mocno wygięci do tyłu; inni stoją prawie prosto. Różnice te są wymuszone przez budowę anatomiczną zawodników, a szczególnie przez długość kończyn. Tak więc samo prawidłowe ustawienie się do tarczy, które będzie skuteczne i powtarzalne może nastręczyć nam wiele problemów. Zawodnicy i trenerzy wiedzą, ile trzeba się napracować, żeby „znaleźć”, mówiąc żargonem strzeleckim, dobrą postawę.

Technikę strzelania możemy określić, jako „powstałe w trakcie praktyki i wypróbowane nawyki czuciowo-ruchowe, ułatwiające sportowcowi osiągnięcie celu w walce sportowej” (Naglak, 1987).

„Nawykiem nazywamy działanie doprowadzone do wyjątkowego stopnia doskonałości, wykonywane poprawnie, szybko i ekonomicznie (łatwo), z bardzo wysokim wynikiem pod względem ilościowym i jakościowym” (Rudik, 1961).

Tab. 2. Dynamika obciążeń treningowych w strzelaniu z karabinu pneumatycznego – liczba złożeń

Tab.3. Wyniki sportowe uzyskane w makrocyklu

Głównymi elementami w technice strzelania są:

1. Prawidłowe ustawienie się do tarczy z jednoczesnym przyjęciem dobrej postawy strzeleckiej;
2. Wykonanie prawidłowego cyklu złożenia z położeniem policzka na kolbie w ostatniej jego fazie;
3. Wdech i wydech z najechaniem zgranych przyrządów celowniczych na tarczę;
4. W fazie wydechu i celowania do tarczy wyciskanie języka spustowego do drugiego oporu;
5. Doprowadzenie do najlepszej stabilizacji broni, zatrzymanie oddechu i pokonanie drugiego oporu spustu (strzał);
6. Wytrzymanie broni po strzale.

Jednym z elementów kontroli w technice strzelania może być pomiar stabilności postawy strzeleckiej. Można go wykorzystać jako wskaźnik, czy ukształtowanie postawy strzeleckiej jest optymalne. Wykonuje się złożenia do strzału stojąc na platformie stabilograficznej podłączonej do komputera. Specjalny program komputerowy rejestruje kierunek i amplitudę ruchów ciała w połączeniu z bronią w każdej fazie celowania, czyli przed strzałem, w momencie oddania strzału i po strzale. W warunkach laboratoryjnych trudno wykonać to badanie strzelając z ostrej amunicji, a często kierunek odrzutu broni daje nam wskazówki odnośnie błędów w ustawieniu się do tarczy. Kiedy odrzut broni jest za każdym razem inny i lufa nie wraca do pozycji wyjściowej to znaczy, że nasza postawa nie jest jeszcze doskonała. Również siła odrzutu informuje nas, czy postawa jest prawidłowa, czy bardzo napięta. Zły kierunek i siła odrzutu może być dla nas cenną informacją o popełnionym błędzie. Pomimo, że oddaliśmy strzał w momencie, kiedy nasz karabin wykonywał minimalne ruchy i powinna być dziesiątka, często wartość strzału jest inna, niż ta, której oczekiwaliśmy (rys. 3).

Rys. 3. Wpływ kierunku odrzutu broni na miejsce trafienia strzału (źródło: Bühlmann G., Reinkemeier H. Eckhardt M. Ways of the Rifle str. 189)

W celu rejestracji siły i kierunku odrzutu broni możemy zastosować nowoczesny system komputerowego wspomagania treningu SCATT. Jest to możliwe zarówno podczas strzelania z broni pneumatycznej jak i kulowej. Zamiast naboju można też oddawać strzały z wykorzystaniem samej łuski. Nie ma wówczas odrzutu broni, ale występują wszystkie inne elementy oddania strzału łącznie z kieruniem ruchu lufy po strzale.

Bardziej skomplikowanym narzędziem kontroli techniki strzelania jest połączenie systemu SCATT z platformą tensometryczną. Badanie polega na oddaniu w warunkach kontrolowanych dziesięciu strzałów. W czasie oddawania strzału monitorowany jest punkt celowania (za pomocą systemu SCATT), ruch środka ciężkości (platforma tensometryczna), tętno, oddech oraz siła nacisku na język spustowy. Dane ze wszystkich przyrządów są rejestrowane na komputerze. Analizuje się dane z okresu pięciu sekund przed strzałem oraz jednej sekundy po strzale. Po oddaniu strzału dodatkowo wykonuje się pomiary wychwiań w warunkach stania swobodnego oraz stania swobodnego z zamkniętymi oczami. Pomiar ten trwa 20 sekund. Do analizy przyjmuje się dane pomiędzy piątą a dwudziestą sekundą pomiaru. W analizie tej przedstawia się trajektorię ruchu rzutu środka ciężkości na płaszczyznę platformy tensometrycznej. Dla współrzędnych X oraz Y przedstawiane są histogramy częstości. Wykres pokazuje także chwilową prędkość ruchu. Ponadto w celu wyodrębnienia dominujących częstotliwości wychwiań wykonuje się analizę spektralną ruchów w osiach X i Y.

Kontrolując technikę strzelania przy pomocy tego systemu nie musimy brać pod uwagę różnych wpływów atmosferycznych, jakości amunicji itp., ponieważ trenować możemy w zamkniętym pomieszczeniu bez użycia amunicji. Na podstawie zarejestrowanych danych oraz komentarzy zawodnika łatwiej nam określić popełniane przez niego błędy oraz sprawdzić na ile skuteczne są wniesione poprawki. Powtarzając regularnie badania techniki strzelca w każdym mezocyklu możemy mieć pełniejszy obraz rozwoju umiejętności technicznych zawodnika takich jak:

• sposób wejścia w rejon celowania,
• różnice  w statyce broni,
• rytm strzelania i długość celowania,
• czas przebywania punktu celowania w zdefiniowanym obszarze tarczy,
• wpływ momentu oddania strzału na jego wynik.

Często zdarza się, że rzeczywiste wyniki w tarczy są inne, niż zapisane przez system i są na ogół lepsze. Zjawisko to występuje przy strzałach oddanych w ruchu. Mimo tego zapis samej techniki strzelania możemy wykorzystać do analizy, ponieważ różnice są niewielkie.

Przy pomocy tych samych narzędzi możemy sprawdzić, jaki wpływ na skuteczność strzelania ma sposób ustawienia się względem tarczy. Należy szukać takiej postawy, która pozwoli na utrzymanie broni w najlepszej statyce. Wiąże się to z możliwością lepszej pracy na języku spustowym i skrócenia czasu celowania.

Prostym narzędziem kontroli budowy postawy strzeleckiej jest lustro, a nawet kilka luster. Dzięki nim  zawodnik może:

• zobaczyć swoją postawę strzelecką i lepiej ją zapamiętać,
• zrozumieć, dlaczego zmiany w postawie strzeleckiej powodują zmiany, na przykład w kierunku celowania.

Więcej informacji może dostarczyć nam zapis kamery wideo. Z punktu widzenia techniki strzelania zarówno trener, jak i zawodnik mogą dysponować materiałem do oceny zmian zachodzących w samej postawie strzeleckiej oraz sposobu strzelania podczas jednego treningu i większej ich ilości w dłuższym okresie. W większej liczbie zapisów można zaobserwować więcej prawidłowości.

IV. Kontrola wpływu zmian tętna na wynik

Strzelectwo sportowe jest dyscypliną, w której nie trzeba się fizycznie zmęczyć, żeby osiągnąć wysoki poziom tętna. Mam tu na uwadze nie trening, ale zawody. Dochodzi wówczas do silnego pobudzenia psychicznego, które powoduje znaczne przyśpieszenie rytmu pracy serca. Pogarsza się wówczas nie tylko statyka broni, ale też pojawiają się czasem problemy z oddychaniem. Na stanowisku strzeleckim nie ma możliwości rozładowania silnych emocji poprzez ruch. Co wówczas należy zrobić, aby w takich warunkach dobrze strzelać? Czy należy dążyć do obniżenia tętna, czy raczej się nim nie przejmować?

Odpowiedzi na to pytanie należy szukać w możliwościach kierowania stanami emocjonalnymi. W pierwszej fazie pobudzenia emocjonalnego mamy do czynienia z mobilizacją, która usprawnia procesy psychiczne i myślowe powodujące polepszenie efektywności działania. Pomimo wysokiego tętna jesteśmy w stanie osiągnąć zamierzony cel. Jednak długo trwające silne pobudzenie powoduje szybsze zużycie się zasobów energetycznych i może dojść do niebezpieczeństwa przejścia w fazę rozstrojenia. Następuje pogorszenie poziomu czynności umysłowych, dochodzi do zahamowań i schematyczności działania. Istnieje niebezpieczeństwo przejścia w fazę destrukcyjną, w której żadna czynność nie jest wykonywana poprawnie, a człowiek nie potrafi dokonać realnej oceny sytuacji. Wiąże się ona z gwałtownym obniżeniem procesów motywacyjnych (Zduniak, Wierzbiński 1999).

Takie podejście ma odzwierciedlenie w samopoczuciu i zachowaniach zawodników w strzelectwie sportowym. Najczęściej występują dwie pierwsze fazy: mobilizacji i rozstrojenia. W chwilach silnych emocji dochodzi do wystąpienia wysokiego tętna oraz następuje pobudzenie do działania. Nie myślimy o technice strzelania i co się z nami dzieje. Dochodzi do bardzo silnej koncentracji i walki o zwycięstwo.

W drugiej fazie odczuwany jest niepokój i przejście ze stanu walki do obrony. Nie myślimy o tym, co mamy zrobić, ale jak chcemy to zrobić. Wówczas zaczyna się „dzielenie włosa na czworo”. Rozpada się całość cyklu złożenia do strzału i włącza się analiza tego, co robimy.

Czy wysokość tętna wpływa na wynik? Próbą odpowiedzi na to pytanie były własne badania rytmu pracy serca w trakcie treningów ze strzelaniem na ocenę oraz podczas zawodów. Część treningów strzeleckich była poprzedzona treningiem fizycznym o dużej intensywności, pozostałe rozpoczynały się po typowej rozgrzewce (o małej intensywności).

Wyniki pracy serca zostały zarejestrowane przez sporttester (POLAR) i odczytane przez komputer w formie wykresu (przykład na rys. 4). Przybliżone wartości średnie tętna w czasie strzelania serii ocenianych oraz wyniki tych serii zestawiono w tabelach (przykładowa tabela 6). Badania wykonano podczas treningów i zawodów.

Rys. 4. Przykładowy wykres – zmiany tętna w czasie treningu przeprowadzonego w dniu 19-09-2005

Tab. 4. Przykładowa tabela – wyniki serii i wartości tętna z treningu przeprowadzonego w dniu 19-09-2005

Zjawiskiem charakterystycznym w wynikach badań było występowanie wyższego tętna na początku konkurencji poprzedzonej treningiem fizycznym o dużej intensywności. Wyniki serii na początku strzelań kulowych były niższe. W strzelaniu z karabinka pneumatycznego nie widać było większej różnicy w wynikach uzyskanych przy wyższym poziomie tętna od uzyskanych z tętnem niższym.

Zastanawiający jest fakt, że podczas zawodów w pierwszej serii w pozycji leżącej przy tętnie około 90 uderzeń/min. uzyskano 100 punktów, a w kolejnej po spadku tętna wynik był o cztery punkty niższy.

Tego typu badania można uznać, jako wstęp do szerszych analiz prowadzonych w dłuższym okresie.

V. Wnioski

1. Żeby opanować technikę strzelania na najwyższym poziomie, należy dysponować bardzo dobrym sprzętem i ubraniem strzeleckim dostosowanym do indywidualnych potrzeb zawodnika.
2. Technika powinna być poddawana systematycznej kontroli, aby ustrzec się przed utrwaleniem jakiegokolwiek błędu.
3. Amunicja, z której zawodnik strzela w zawodach musi być wcześniej sprawdzona i odpowiadać najwyższej jakości.
4. Można skutecznie strzelać zarówno przy niskich, jak i wysokich wartościach tętna.
5. Należy kontynuować badania nad wpływem zmian tętna na wynik sportowy z jednoczesną systematyczną realizacją treningów poprawiających wydolność fizyczną, aby sprawdzić, czy w przypadku jej zwiększenia polepszy się tolerancja organizmu na zmiany wartości tętna.

Literatura 

Baranowski T., Haber Z., Kijowski A., Kurzawski K., Łasiński G. (1995): Dokumentacja szkoleniowa w strzelectwie sportowym. PZSS Warszawa, AWF Wrocław.

Bülman G., Reinkemeier H., Eckhardt M. (2002): Ways of the Rifle. MEC. Dortmund.

Gracz J., Sankowski T. (2000): Psychologia sportu. Akademia Wychowania Fizycznego im. E. Piaseckiego w Poznaniu.

Haber Z., Kijowski A. (1994): Rejestracja i analiza obciążeń treningowych w strzelectwie sportowym (w: Trening, nr 1, str. 147-153).

Jaskólski A. (red.), (2002): Podstawy fizjologii wysiłku fizycznego z zarysem fizjologii człowieka. AWF Wrocław.

Kurzawski K., Gorczyca G. (1997): Związki sprawności fizycznej z wynikami strzelań. (w: Kalina R. M., Kaczmarek A. (red.) – Ukierunkowane przygotowanie obronne. T.3. Polskie Towarzystwo Naukowe Kultury Fizycznej, str. 82-88, Warszawa).

Kurzawski K., Kijowski A. (2003): Wybrane elementy kontroli w strzelectwie sportowym (w: Kontrola i ocena w wychowaniu fizycznym: dydaktyka wychowania fizycznego. Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, Wrocław).

Kurzawski K. (red.) (2004): Strzelectwo sportowe: nowoczesne rozwiązania szkoleniowe. Wyd. BK. Wrocław.

Kurzawski K., Kijowski A. (2004): Wybrane obszary zastosowania systemu informacyjno-kontrolnego w strzelectwie sportowym. (w: Niedzielska E., Perechuda K. (red.) - Koncepcje i narzędzia zarządzania informacją i wiedzą. Wyd. Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego. Wrocław).

Kijowski A., Netzel P. (2004): Metody wizualizacji komputerowej w treningu strzeleckim (w: red. Kurzawski K. - Strzelectwo Sportowe: nowoczesne rozwiązania szkoleniowe. Wydawnictwo BK Wrocław).

Kosendiak J. (2005): Wykłady z teorii sportu. AWF Wrocław.

Kucharczyk K. (2000): Zastosowanie komputerów w procesie szkoleniowym. System komputerowego wspomagania treningu – Scatt (w: Materiały szkoleniowe Polskiego Związku Strzelectwa Sportowego w Warszawie, Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu. Wrocław).

Łasiński G., Kurzawski K., Kijowski A., Haber Z. (1995) Planowanie i rejestracja obciążeń w strzelectwie sportowym (w: Sport Wyczynowy. Nr 3-4, str. 25-32).

Mauer-Różańska R. (2005): Wybrane elementy kontroli treningu sportowego w strzelaniu karabinowym. Praca dyplomowa, AWF Wrocław.

Naglak Z. (1999): Metodyka trenowania sportowca. AWF Wrocław. (w tekście 1987, str. 20).

Rudik P. A. (1961): Psychologia Sportu. Sport i Turystyka. Warszawa.

Rymski K., (1999): System kontroli procesu treningowego na przykładzie strzelectwa sportowego. Praca dyplomowa, AWF, Wrocław.

Taylor J. (2000): Prime Sport. Ritters Club Press. Lincoln.

Urzędowe ustawy, przepisy i regulaminy ISSF (Międzynarodowej Federacji Sportu Strzeleckiego), (2001). PZSS Warszawa.